مکث آگاهانه؛ راه مقابله با اخبار جعلی

عظیمه رحیم‌آبادی در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی کرمان ۱۴۰۰؛ با اشاره به سرعت انتشار اخبار جعلی در شبکه‌های اجتماعی، اظهار کرد: پژوهش‌های دانشگاه MIT نشان می‌دهد اخبار جعلی در شبکه‌های اجتماعی سریع‌تر از اخبار واقعی منتشر می‌شوند و احتمال بازنشر آنها نیز بیشتر است.

وی با اشاره به سازوکارهای روانی و رسانه‌ای مؤثر در انتشار اخبار جعلی افزود: یکی از مهم‌ترین ابزارهای علمی برای تحلیل این موضوع، نظریه «الگوی احتمال پردازش» یا ELM است که بر اساس آن، ذهن انسان هنگام مواجهه با یک پیام رسانه‌ای از دو مسیر برای پردازش اطلاعات استفاده می‌کند.

کارشناس سواد رسانه توضیح داد: مسیر نخست، مسیر مرکزی است که در آن ذهن تلاش بیشتری می‌کند؛ به این معنا که خبر را بررسی کرده، استدلال‌ها را با دقت می‌سنجد، به شواهد و منابع توجه می‌کند و با تفکر عمیق و منطقی تصمیم می‌گیرد.

وی ادامه داد: در مسیر پیرامونی، ذهن انرژی زیادی مصرف نمی‌کند و به جای تحلیل عمیق، از نشانه‌های سطحی و میانبرهای شناختی استفاده می‌کند؛ برای مثال، تیتر جذاب، تصاویر تکان‌دهنده یا تحریک احساساتی مانند خشم، ترس و طنز می‌تواند بر مخاطب اثر بگذارد.

رحیم‌آبادی با بیان اینکه اخبار جعلی به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که از مسیر پیرامونی وارد ذهن مخاطب شوند، گفت: در شلوغی و سرعت شبکه‌های اجتماعی، کاربران معمولاً زمان و حوصله کافی برای بررسی دقیق یک خبر، تحلیل استدلال‌ها و بررسی منابع را ندارند.

وی افزود: اخبار جعلی با تحریک احساسات شدید، به‌ویژه خشم، وحشت، ترس و کنجکاوی کاذب، کاری می‌کنند که مخاطب بدون فکر کردن، مستقیماً به سراغ بازنشر و اشتراک‌گذاری خبر برود.

کارشناس سواد رسانه در مقابل، اخبار واقعی را معمولاً پیچیده‌تر دانست و اظهار کرد: اخبار واقعی معمولاً با شرط و شروط و با احتیاط بیشتری بیان می‌شوند و مخاطب را به مسیر مرکزی پردازش اطلاعات دعوت می‌کنند؛ یعنی از مخاطب می‌خواهند مکث کند، جزئیات را بخواند و درباره اطلاعات ارائه‌شده فکر کند.

وی با اشاره به نقش الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی در این فرایند گفت: ذهن انسان ذاتاً تمایل دارد تا حد امکان در مصرف انرژی صرفه‌جویی کند و زمانی که این ویژگی ذهنی با الگوریتم‌های پلتفرم‌های اجتماعی ترکیب می‌شود، زمینه برای انتشار سریع‌تر محتوای هیجانی فراهم می‌شود.

رحیم‌آبادی ادامه داد: الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی به دنبال افزایش تعامل، کلیک و کامنت هستند و محتوایی که از مسیر پیرامونی و همراه با هیجان وارد ذهن مخاطب می‌شود، می‌تواند تعامل بیشتری ایجاد کند؛ در نتیجه، الگوریتم‌ها نیز به انتشار سریع‌تر اخبار جعلی کمک می‌کنند.

وی با تأکید بر ضرورت افزایش سواد رسانه‌ای مخاطبان گفت: باید بدانیم اخبار جعلی که سریع‌تر منتشر می‌شوند، ممکن است با هدف فریب ذهن مخاطب و اثرگذاری از طریق مسیر سطحی و کم‌زحمت پردازش طراحی شده باشند.

رحیم‌آبادی در پایان، «مکث آگاهانه» را یکی از راهکارهای مقابله با اخبار جعلی عنوان کرد و افزود: هر خبری که مشاهده می‌کنیم و احساس شدیدی مانند خشم یا شوک در ما ایجاد می‌کند، باید به خودمان یادآوری کنیم که ممکن است ذهنمان وارد مسیر پیرامونی شده باشد؛ بنابراین لازم است به سراغ مسیر مرکزی برویم، زمان انتشار خبر، جزئیات، استدلال‌ها و منابع آن را بررسی کنیم و سپس درباره بازنشر آن تصمیم بگیریم.